Doğa Kimin, Gelecek Kimin?

Ekolojik yıkımın sınıfsal yüzü ve kapitalizmin doğayla bitmeyen savaşı

Nazım Tokşen
424 views

İnsanlık, tarihinin en büyük çelişkilerinden biriyle karşı karşıya. Bir yandan teknolojik gelişmeler, üretim kapasitesi ve ekonomik büyüme hiç olmadığı kadar ileri taşınırken diğer yandan insanlığın yaşamını mümkün kılan doğal koşullar hızla tahrip ediliyor. Ormanlar yok oluyor, nehirler kuruyor, denizler kirleniyor, toprak verimsizleşiyor ve iklim dengesi giderek bozuluyor. Bütün bunlar artık geleceğe ilişkin uzak bir tehlike değil; bugün yaşadığımız dünyanın somut gerçekliği.

Ekolojik kriz, çoğu zaman bireysel tüketim alışkanlıkları, plastik kullanımı ya da çevre bilincinin yetersizliği üzerinden açıklanıyor. Elbette bunların da etkisi var. Ancak sorunun özünü yalnızca bireylerin tercihlerine indirgemek, çok daha büyük bir ekonomik ve siyasal düzeni görünmez kılıyor. Çünkü doğanın tahribatı, yalnızca insanların yanlış tercihlerinden değil, üretimin hangi amaçla ve kimin çıkarına örgütlendiğinden bağımsız düşünülemez.

Kapitalist üretim düzeninde doğa, çoğu zaman korunması gereken ortak bir yaşam alanı olarak değil, ekonomik değere dönüştürülecek bir kaynak olarak görülüyor. Orman, kereste; maden, sermaye; su, ticari bir meta; toprak ise rant ve yatırım alanı olarak değerlendiriliyor. Üretimin temel ölçütü toplumsal ihtiyaçların karşılanması olmaktan uzaklaştıkça, daha fazla kâr elde etme arayışı doğal kaynaklar üzerindeki baskıyı artırıyor. Doğanın kendini yenileme kapasitesi ile sermayenin sürekli büyüme ihtiyacı arasındaki çelişki, ekolojik krizin en önemli dinamiklerinden birini oluşturuyor.

İklim krizi herkesin sorunu, bedeli herkes için aynı değil

Dünya Meteoroloji Örgütünün (WMO) 9 Kasım 2026 tarihinde yayımladığı iklim değerlendirmesi, 2015-2026 döneminin kayıtlardaki en sıcak 12 yıllık dönem olma yolunda ilerlediğini ortaya koyuyor. 2026’nın ocak-eylül döneminde küresel ortalama sıcaklık, sanayi öncesi dönemin yaklaşık 1,47 derece üzerine çıktı. Deniz seviyeleri ve okyanusların ısı içeriği de rekor düzeylere ulaştı.

Bu veriler yalnızca bilimsel istatistiklerden ibaret değil. Aşırı sıcaklar, kuraklık, seller ve orman yangınları insanların yaşam koşullarını doğrudan etkiliyor. Ancak bu felaketlerin toplumsal sonuçları eşit dağılmıyor. İklim krizine neden olan ekonomik faaliyetlerden en az yararlanan yoksul kesimler, çoğu zaman krizin en ağır sonuçlarıyla karşılaşıyor.

Bir çiftçi için kuraklık, bir mevsimlik gelir kaybından çok daha fazlasıdır. Bir işçi için aşırı sıcak, çalışma koşullarının ağırlaşması ve sağlık risklerinin artmasıdır. Düşük gelirli bir aile için sel, yangın veya aşırı sıcaklar yalnızca bir doğal afet değil, aynı zamanda barınma, geçim ve gelecek kaygısıdır. Buna karşılık büyük ekonomik güçler, çoğu zaman bu yıkımın maliyetini toplumun geri kalanına aktarabilecek imkânlara sahiptir.

Dolayısıyla iklim krizi, yalnızca atmosferin ısınmasıyla ilgili değildir. Aynı zamanda gelir dağılımı, mülkiyet, çalışma koşulları ve toplumsal adalet meselesidir.

Doğa bir yatırım alanına dönüştürüldüğünde

Bugün dünyanın birçok bölgesinde madencilik faaliyetleri, enerji yatırımları, büyük altyapı projeleri ve kontrolsüz kentleşme doğal yaşam alanları üzerinde ciddi baskı yaratıyor. Ekonomik büyüme adına gerçekleştirilen her yatırımın toplumsal bir ihtiyaçtan kaynaklandığını söylemek mümkün değil. Bazı projelerde kamu yararı söylemi, özel sermayenin çıkarlarını meşrulaştıran bir araca dönüşebiliyor.

Burada asıl sorulması gereken şudur: Bir orman alanı madencilik faaliyetine açıldığında, bir akarsu üzerine yeni bir enerji projesi kurulduğunda veya tarım arazileri yapılaşmaya teslim edildiğinde bundan kim kazanıyor, kim kaybediyor?

Elde edilen ekonomik kazanç belirli şirketlerin ve yatırımcıların elinde toplanırken ekolojik tahribatın sonuçları çoğu zaman o bölgede yaşayan insanlara, çiftçilere, emekçilere ve gelecek kuşaklara kalıyor. Bu nedenle çevre mücadelesi, yalnızca ağaçların veya hayvanların korunması mücadelesi değildir. Aynı zamanda yaşam alanlarının, müştereklerin ve toplumun ortak geleceğinin savunulmasıdır.

Bir nehrin kirletilmesi yalnızca suyun kirlenmesi değildir; o nehirden geçinen balıkçının, tarım yapan çiftçinin ve temiz suya ulaşmaya çalışan insanların yaşam hakkının da ihlal edilmesidir.

Kaybolan yalnızca ormanlar değil, yaşamın kendisi

Ekolojik krizin bir diğer önemli boyutu biyolojik çeşitliliğin hızla azalmasıdır. WWF’nin Ekim 2026’da yayımladığı Yaşayan Gezegen Raporu, izlenen omurgalı yaban hayatı popülasyonlarının 1970-2022 arasında ortalama yüzde 73 gerilediğini ortaya koyuyor. Bu oran, hayvan türlerinin yüzde 73’ünün yok olduğu anlamına gelmiyor; izlenen popülasyonların ortalama büyüklüğündeki değişimi ifade ediyor.

Bu gerilemenin arkasında yaşam alanlarının tahribatı, aşırı avlanma, iklim değişikliği ve kirlilik gibi birbirini besleyen nedenler bulunuyor. Özellikle tatlı su ekosistemlerindeki gerileme son derece çarpıcı. Çünkü su kaynaklarının kaybı yalnızca canlı türlerini değil, insanlığın gıda güvenliğini ve yaşam koşullarını da tehdit ediyor.

Dünya Meteoroloji Örgütünün 17 Eylül 2026 tarihli su kaynakları değerlendirmesi de 2025 yılında küresel nehir akışlarının son 35 yılın en kurak dönemlerinden birini yaşadığını, kara yüzeyindeki su depolarının son on yılda azaldığını ve buzulların gerilemeye devam ettiğini belirtiyor.

Bütün bu gelişmeler, doğadaki her unsurun birbirine bağlı olduğunu gösteriyor. Ormanların yok edilmesi su döngüsünü, su kaynaklarının azalması tarımı, tarımdaki bozulma ise gıda güvenliğini etkiliyor. Ekolojik yıkım, birbirinden bağımsız felaketlerin toplamı değil; birbirini derinleştiren bir sistemsel krizdir.

Çözüm, yalnızca yeşil bir ekonomi değil, başka bir üretim anlayışı

Birçok hükümet ve şirket bugün sürdürülebilirlik, yeşil dönüşüm ve karbon nötr hedeflerinden söz ediyor. Ancak bu kavramların gerçek bir dönüşüme karşılık gelebilmesi için üretim ilişkilerinin, enerji politikalarının ve kaynak kullanımının da sorgulanması gerekiyor.

Doğanın tahribatına neden olan ekonomik anlayış değişmeden yalnızca teknolojik çözümlerle kalıcı bir ekolojik adalet sağlamak mümkün değildir. Elbette yenilenebilir enerjiye geçiş, temiz ulaşım, enerji verimliliği ve ekosistemlerin onarılması önemlidir. Fakat bu dönüşümün maliyetinin yine emekçilere ve yoksul kesimlere yüklenmemesi gerekir.

Bir işçinin geçim koşullarını kötüleştirerek gerçekleştirilen yeşil dönüşüm, toplumsal adaleti sağlayamaz. Köylünün toprağını, yerel halkın yaşam alanını ve emekçinin çalışma hakkını yok sayan bir çevre politikası da gerçek anlamda ekolojik bir politika olamaz.

Birleşmiş Milletler Çevre Programının (UNEP) 26 Ekim 2026 tarihli ekosistem restorasyonu raporu, dünya genelinde 149 ülkede 252 milyon hektarlık alanın restorasyon çalışmaları kapsamında bulunduğunu ve bu çalışmaların bir milyondan fazla yeşil iş yarattığını belirtiyor. Ancak 2030 hedeflerine ulaşmak için yıllık restorasyon finansmanının dört kattan fazla artırılması gerekiyor.

Bu veri bize önemli bir gerçeği hatırlatıyor: Ekolojik onarım mümkündür. Fakat bunun için yalnızca iyi niyetli projeler değil, uzun vadeli kamusal politikalar, yeterli kaynak, bilimsel planlama ve yerel toplulukların karar süreçlerine gerçek katılımı gereklidir.

Gelecek, kârın değil yaşamın öncelendiği bir dünyada mümkün

Ekoloji mücadelesi, insan ile doğayı birbirinden ayıran bir anlayışa dayanamaz. İnsan doğanın dışında değildir; onun bir parçasıdır. Bu nedenle doğanın korunması, insanlığın yaşam koşullarının korunması anlamına gelir.

Bugün ihtiyacımız olan şey, doğayı yalnızca ekonomik büyümenin sınırları içerisinde korumaya çalışan bir anlayıştan daha fazlasıdır. Üretimin ne için yapıldığını, kaynakların nasıl kullanıldığını ve ekonomik kararların kimin yararına alındığını yeniden tartışmak zorundayız.

Ormanların, nehirlerin, denizlerin ve toprağın korunması yalnızca çevre örgütlerinin veya belirli toplumsal kesimlerin sorumluluğu değildir. Bu mücadele işçilerin, köylülerin, kent yoksullarının, bilim insanlarının, gençlerin ve yaşam hakkını savunan herkesin ortak mücadelesidir.

Çünkü ekolojik yıkımın sonuçları sınır tanımıyor. Bir yerde kesilen ormanın, kirletilen nehrin veya tüketilen su kaynağının bedeli başka coğrafyalarda da hissediliyor. Bu nedenle ekoloji mücadelesi aynı zamanda uluslararası dayanışmayı, toplumsal eşitliği ve ortak yaşamı savunmayı gerektiriyor.

Belki de artık şu soruyu daha yüksek sesle sormanın zamanı geldi: Ekonomik büyüme adına doğayı tüketen bir sistemin içerisinde gerçekten ilerliyor muyuz, yoksa kendi yaşam koşullarımızı da ortadan mı kaldırıyoruz?

Doğa bir şirketin mülkü, su bir yatırım aracının ayrıcalığı, orman bir rant alanı, yaşam ise piyasanın belirlediği bir değer değildir. Gelecek, birkaç şirketin kâr hesaplarına değil, bütün canlıların ortak yaşam hakkına dayanmalıdır.