Hrant Dink’in Katili Devlettir!
Hrant Dink, yalnızca bir gazeteci değildi. O, bu topraklarda halkların birbirini düşman olarak değil, eşit ve özgür insanlar olarak görebileceği bir ülkenin mümkün olduğuna inanan bir aydındı. Ermeni kimliğini saklamadan, geçmişin acılarını unutmadan ve halklar arasında düşmanlık üreten anlayışa karşı durarak barışı savundu. Agos gazetesinde yazdıklarıyla yalnızca Ermeni toplumunun değil, bu ülkenin demokrasi, özgürlük ve yüzleşme ihtiyacının da sesi oldu. Ancak onun düşünceleri, yıllardır milliyetçiliği besleyen, farklı kimlikleri tehdit olarak gören ve toplumsal ayrışmadan siyasi güç devşiren karanlık anlayışın hedefi hâline getirildi. Hrant Dink’in hikâyesi, bir gazetecinin öldürülmesinden çok daha fazlasıdır; devletin yurttaşlarını koruma sorumluluğunu yerine getirmediği, hatta bazı kurumlarının ve görevlilerinin bu cinayetin öncesindeki süreçteki rolünün sorgulandığı bir ülkenin demokrasi ayıbıdır.
19 Ocak 2007’de Hrant Dink, İstanbul’da Agos gazetesinin önünde, henüz 17 yaşındaki Ogün Samast tarafından katledildi. Ancak bu cinayeti yalnızca tetiği çeken kişinin üzerinden açıklamak, asıl sorumluluk alanlarını görünmez kılmaktır. Çünkü Hrant Dink bir sabah ansızın hedef hâline gelmedi. Yıllarca süren hedef göstermeler, linç kampanyaları, milliyetçi kışkırtmalar ve tehditler, bu cinayetin gerçekleştiği atmosferi hazırladı. Hakkında açılan davalar, mahkeme salonlarında yükseltilen düşmanlık ve kamuoyunda yaratılan baskı, onu adım adım savunmasız bırakırken devletin ilgili kurumları bu tehlikeyi biliyor olmasına rağmen gerekli korumayı sağlamadı. Bir insanın öldürüleceğine ilişkin işaretler ortadayken onu koruyamayan, cinayetin ardından da bütün sorumluları ortaya çıkarmakta başarısız olan bir devlet düzeni, yalnızca ihmalden söz edilerek geçiştirilemez.
Hrant Dink cinayetinin en ağır boyutlarından biri, devlet kurumlarının ve kamu görevlilerinin sorumluluğuna ilişkin ortaya çıkan gerçeklerdir. Cinayet öncesinde bazı güvenlik ve istihbarat birimlerinin saldırı hazırlığından haberdar olduğuna ilişkin bilgiler ve yargılamalar boyunca gündeme gelen ihmaller, bu olayın basit bir güvenlik zafiyeti olarak değerlendirilemeyeceğini gösterdi. Kim, ne zaman, hangi bilgiyi aldı? Hangi kurum hangi adımı atmadı? Cinayeti önleyebilecek imkânlar neden kullanılmadı? Bu soruların tamamına toplumun vicdanını tatmin edecek açıklıkta cevap verilmedi. Devletin görevi, bir yurttaşını tehditlerden korumaktır. Oysa Hrant Dink örneğinde, tehditlerin bilindiği bir ortamda koruma yükümlülüğünün yerine getirilmediği görüldü. Daha da önemlisi, cinayetin ardından sorumluların açığa çıkarılması yerine yıllarca süren yargılamalar, eksik soruşturmalar ve cezasızlık tartışmalarıyla karşı karşıya kalındı. Bu nedenle Hrant Dink cinayetini konuşurken yalnızca bir katilden değil, hesap vermekten kaçan bir devlet mekanizmasından da söz etmek zorundayız.
Hrant Dink’in öldürülmeden önce kaleme aldığı ve hafızalara kazınan yazısında dile getirdiği güvercin metaforu, bu ülkenin vicdanına bırakılmış ağır bir uyarıdır. Kendisine yönelen tehditleri, giderek büyüyen korkuyu ve yaşadığı yalnızlığı anlatırken aslında nasıl bir siyasi ve toplumsal atmosferin içinde bulunduğunu da ortaya koyuyordu. Bir insanın kendi ülkesinde, düşünceleri ve kimliği nedeniyle bir güvercin kadar tedirgin yaşaması, yalnızca bireysel bir trajedi değil, demokrasi iddiasındaki bir ülkenin utancıdır. Hrant Dink korkularına rağmen barıştan, diyalogdan ve insanlık onurundan vazgeçmedi. Onu koruyamayanlar, bugün onun adını anarken yalnızca güzel sözler söyleyerek sorumluluklarından kurtulamazlar. Çünkü Hrant Dink’in güvercinleri, hâlâ bu ülkede düşünceleri nedeniyle hedef gösterilen gazetecilerin, aydınların ve farklı kimliklerden insanların yaşadığı korkuyu temsil ediyor.
Bugün Ogün Samast cezaevindeyken dahi Hrant Dink cinayetinin bütün yönleriyle aydınlatıldığı söylenemez. Tetiği çeken kişinin yargılanması, bu cinayetin siyasi ve kurumsal arka planındaki bütün soruların cevaplandığı anlamına gelmez. Cinayetin öncesinde hedef gösterenler, tehditleri görmezden gelenler, görevlerini yerine getirmeyenler ve varsa cinayetin örgütlenmesinde rol oynayan bütün kişi ve yapılar hesap vermelidir. Ancak Türkiye’de siyasi ve bürokratik sorumluluğun çoğu zaman görünmez kılındığı, kamu görevlilerinin hesap vermekten korunduğu bir düzenle karşı karşıyayız. Devletin kendi içindeki sorumluları açığa çıkarmadığı, soruşturma ve yargılama süreçlerinin bütün gerçekleri ortaya koymadığı bir yerde adaletten söz etmek mümkün değildir. Cinayetin üzerinden yıllar geçmesine rağmen cevaplanmamış soruların varlığı, bu ülkenin adalet sistemi açısından başlı başına bir başarısızlıktır.
Hrant Dink cinayeti, aynı zamanda devletin milliyetçi söylemle kurduğu ilişkinin ve bu söylemin toplumsal sonuçlarının da sorgulanmasını gerektiriyor. Bir yandan demokrasi, hukuk ve eşit yurttaşlık söylemleri dile getirilirken diğer yandan farklı kimliklerden insanları hedef hâline getiren anlayışın siyaset ve kamu kurumları içindeki etkisini koruması büyük bir çelişkidir. Hrant Dink’i hedef gösteren atmosfer kendiliğinden oluşmadı; yıllarca beslenen ötekileştirici dil, cezasızlık ve ayrımcı siyaset bu karanlığın büyümesine zemin hazırladı. Devletin sorumluluğu yalnızca cinayeti önleyememiş olmakla sınırlı değildir; yurttaşların eşitliğini güvence altına almak, nefret söylemi karşısında sessiz kalmamak ve kendi kurumları içindeki hukuksuzluklarla yüzleşmek de devletin yükümlülüğüdür. Bu sorumluluklar yerine getirilmediğinde, adalet talebi yalnızca bir ailenin değil, bütün toplumun meselesi hâline gelir.
Bugün Ogün Samast’ın tahliye edileceğine ilişkin kamuoyunda giderek daha fazla konuşulan bilgiler, Hrant Dink cinayetinin ardından zaten derinleşmiş olan adalet yarasını yeniden kanatmaktadır. Henüz gerçekleşmemiş bir tahliye ihtimali bile, yıllardır adalet bekleyen Dink ailesinde ve toplumun vicdanında ciddi bir kaygı ve kırgınlık yaratmaktadır. Elbette hukukun ve infaz düzenlemelerinin kendi kuralları vardır; ancak böylesine ağır bir siyasi ve toplumsal arka planı bulunan bir cinayetin ardından, kamuoyunun adalet beklentisini görmezden gelmek de mümkün değildir. Hrant Dink’in ailesi yıllardır kaybettikleri insanın acısıyla yaşarken, cinayetin arkasındaki bütün ilişkiler ve sorumluluklar hâlâ tartışılmaktadır. Böyle bir süreçte katilin tahliye edilmesi ihtimali, yalnızca bir infaz meselesi olarak değerlendirilemez; toplumun adalet duygusunda yeni ve derin yaralar açabilecek bir gelişmedir. Asıl mesele, tetiği çeken kişinin cezaevinde ne kadar kalacağından ibaret değildir. Cinayetin öncesindeki düşmanlık iklimini hazırlayanların, tehditleri görmezden gelenlerin, görevlerini yerine getirmeyenlerin ve varsa bu cinayetin arkasındaki bütün yapıların hesap vermesidir. Gerçek adalet, yalnızca bir kişinin cezalandırılmasıyla değil, bütün sorumluların ortaya çıkarılmasıyla mümkündür.
Hrant Dink hakkında yazmak, onun düşüncelerini savunmak, devlet kurumlarının sorumluluğunu sorgulamak ve adalet talep etmek suç değil, demokratik toplumun en temel haklarından biridir. Onun eşi Rakel Dink’in yıllardır taşıdığı acı ve ailenin adalet arayışı, bu cinayetin kapanmış bir dosya olarak görülemeyeceğini hatırlatıyor. Bir insanın yaşamını elinden alanlar kadar, o cinayete giden yolu hazırlayanların ve sorumluluklarını yerine getirmeyenlerin de hesap vermesi gerekir. Devlet, kendi kurumlarının geçmişteki eylem ve ihmallerini sorgulamaktan muaf değildir. Hrant Dink’in katili Devlettir derken kastettiğimiz, yalnızca tetiği çeken el değil; o eli besleyen düşmanlık iklimi, cinayeti önleyebilecek bilgiye rağmen harekete geçmeyen kurumlar ve yıllardır bütün gerçeklerin ortaya çıkarılmasını sağlayamayan siyasi ve bürokratik düzendir. Hrant Dink’i anmak, yılda bir kez adını hatırlamak ya da mezarı başında güzel sözler söylemek değildir. Onu gerçekten anmak; eşitliği, barışı, ifade özgürlüğünü ve birlikte yaşamı savunmak, devletin karanlık geçmişiyle yüzleşmesini istemektir. Çünkü bütün sorumlular hesap vermeden, bütün gerçekler açığa çıkarılmadan ve bu ülkede hiç kimse kimliği ya da düşünceleri nedeniyle hedef hâline getirilmediği bir düzen kurulmadan Hrant Dink’in hikâyesi tamamlanmayacaktır.